(Viết cho Hội thảo: “Kiến trúc xanh- Tương lai xanh” do Viện Kiến trúc Nhiệt đới tổ chức)

GS.TS.KTS. Hoàng Đạo Kính

Các nhà tổ chức Hội thảo chủ trương “Nâng cao nhận thức về công trình xanh, trao đổi kinh nghiệm, giới thiệu các thành tựu mới nhất về công nghệ kiến trúc và vật liệu thân thiện với môi trường trong các lĩnh vực xây dựng”. Mục tiêu cụ thể, liên quan trực tiếp CÔNG TRÌNH XANH. Đạt được mục tiêu ấy, ở mức độ nào, cũng là đầu ra hữu ích của sinh hoạt học thuật này. Tuy nhiên, tên Hội thảo ‘Kiến trúc xanh- Tương lai xanh” lại vĩ mô quá, lại hào sảng quá: Công trình xanh chưa hẳn kiến trúc đã xanh, kiến trúc xanh chưa hẳn tương lai đã xanh.

Do không phải là người hiểu sâu và nắm chắc những tri thức mới mẻ về công trình xanh và kiến trúc xanh, tôi cảm thấy yên tâm hơn khi chia sẻ một vài suy nghĩ xung quanh chủ đề rộng “Kiến trúc xanh, thế giới xanh”.

1

Một chút lý sự. Những năm gần đây, ngày càng bức xúc và báo động hơn, nhân loại cảnh báo mình về nguy cơ lù lù của thảm họa biến đổi khí hậu. Giới xây dựng, giới kiến trúc hối hả đưa ra những ứng phó: Kiến trúc sinh thái, đô thị sinh thái, kiến trúc xanh và công trình xanh…

Từ sự ứng xử 1-2 trăm năm nay với Thiên nhiên, khôn mà ít ngoan, có lý mà thiếu tình, khai thác mà quên giới hạn, nhân loại rốt cuộc vỡ nhẽ ra: Thiên nhiên đã là cái ta đang dùng dở. Nó chẳng những bị vắt kiệt dần, đồng nhất dần, mà còn bị xáo trộn đến tận gốc rễ. Nhân loại đang từ thế thượng mã: cải tạo và chinh phục, rơi vào thế lúng túng, ứng phó và chống trả những sự trái tính nghiệt ngã của nó. Thiên nhiên đáp trả lại ta bằng muôn vàn cái vòi của con bạch tuộc.

Quy luật của biến hóa không níu được bước chân nhân loại, để phân vân trước câu hỏi sống còn: ứng xử hay ứng phó? Liệu sự ứng xử phải đạo trở lại với Đất Trời có giải cứu khỏi sự ứng phó?

Kiến trúc sinh thái, kiến trúc xanh nảy sinh không chỉ bởi sự chống trả biến hóa và tai biến ngày càng trở nên bị động, mà còn bởi sự đuổi rượt bất tận chất lượng và tiện nghi cuộc sống, ưu việt hơn Trời ban cho, đang tiến dần đến cái Ngưỡng, mà bước qua, có thể đã là sự không thể.

Trong tình cảnh vĩ mô của tài nguyên thiên nhiên vĩ – vĩ mô đã bị suy xuyển đến mức gào thét, đòi hỏi sự nương nhẹ và chữa trị, thì sự tìm đến kiến trúc sinh thái, kiến trúc xanh, cho dù chúng hiệu nghiệm và có tác dụng an thần, vẫn chỉ là sự đối phó và ứng phó cục bộ, từng phần và bị động.

Cái toàn cục vĩ mô đòi hỏi một sự đại ứng phó vĩ mô, mà khôn ngoan hơn cả là sự ứng xử bao quát, thấu suốt, đồng bộ và nhất nhất, từ “vĩ” đến “vi”, từ toàn cục đến cục bộ. Kiến trúc sinh thái và kiến trúc xanh, chưa nói tới công trình xanh, phải nằm gọn trong chuỗi đại ứng xử ấy.

Với nhân loại, với mỗi quốc gia và mỗi dân tộc, sự ứng xử và ứng phó với thiên nhiên hệ trọng chẳng kém gì chiến tranh và hòa bình, phát triển và duy dưỡng giống nòi.

Mỗi quốc gia cần hoạch định và cân đối trong sự tính toán đồng bộ và tỉnh táo các chiến lược vĩ mô, các hệ thống chính sách ứng xử (duy trì, duy dưỡng, khai thác) toàn cục đối với Thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên, với rừng, với biển, với ruộng đồng (gồm cả nông nghiệp và cộng cư nông thôn, đã từng không tách lìa khỏi môi trường thiên nhiên), với nước ngầm và trên mặt đất, với khoáng sản, với việc sử dụng và chiếm dụng “chết” đất đai, với vấn đề dự trữ đất đai, xử sự thế nào với đại nạn nước biển lấn chiếm đất liền (có vẻ như thế hệ chúng ta khởi đầu chặng đường ngược với tổ tiên, không từ núi và đồi đi xuống, mà từ đồng bằng và duyên hải đi lên). Cục diện đô thị hóa, hệ thống hạ tầng cơ sở và bản thân kiến trúc, không thể giải quyết tách rời khỏi những đại cục ở tầm quốc gia ấy. Hơn thế nữa, vo tròn trong những bài toán của sinh thái hóa, lục hóa kiến trúc và đô thị, chúng ta dễ bề sa vào những ứng phó thiển cận, được chỗ này hỏng chỗ kia, hôm nay hay ngày mai dở, rơi vào Vòng luẩn quẩn.

Điều này cần nhắc tới, khi ta bàn thảo về các giải pháp kiến trúc và kỹ thuật của công trình xanh. Và càng cẩn trọng hơn, khi ta đặt dấu ngang bằng giữa kiến trúc xanh và tương lai xanh.

2

Đất trời – cộng cư sinh thái- kiến trúc xanh. Viết bản tham luận này, tôi tham khảo các bài đăng tải trên tạp chí chuyên ngành của GS. Nguyễn Mạnh Kiểm “Kiến trúc xanh – tiết kiệm năng lượng và vật liệu trong ngành xây dựng ở ViệtNam”, của PGS. Phạm Đức Nguyên “Công trình xanh và sự ứng phó với biến đổi khí hậu của ngành xây dựng” (Tạp chí “Xây dựng và phát triển” số 34-2011), của TS. Trương Văn Quảng và TS. Nguyễn Bích Thuận. Bài viết của PGS Phạm Đức Nguyên đề cập trực tiếp và có hệ thống tới công trình xanh. Thiết nghĩ, bài viết này cùng các bài nêu trên có thể là một sự đóng góp hữu ích cho Hội thảo của chúng ta rồi.

Chúng tôi chỉ xin đóng góp một số ý kiến, có thể ít nhiều liên quan đến công trình xanh và kiến trúc xanh. Trước tiên, về đô thị xanh và xanh hóa đô thị. Lấy Hà Nội sau quyết định mở rộng vào ngày 01/8/2008 làm ví dụ. Ứng xử với đất. Từ diện tích 970km² đến 3440 km². Những cơ sở tính toán nào dẫn tới sự mở rộng thủ đô gấp 3,5 lần? Lãnh thổ hành chính, nhu cầu phát triển và hiện đại hóa, các dự án đầu tư, thị trường bất động sản chăng…? Những diện tích đất “xanh” rộng lớn, gồm ruộng đồng thâm canh và các vùng quê Việt muôn thủa, không gian núi đồi – trung du – thảm rừng (vốn là cái phần hậu của thủ đô), từ đây bị cuốn vào công cuộc đô thị hóa. Hà Nội cũ vốn đô thị hóa nham nhở, nay thêm phần đất rộng gấp bội vốn cũng đã bị can thiệp nham nhở, rất xa với khái niệm đô thị hóa. Với xu hướng chiếm dụng đất ngày càng tham vọng, với nguồn đầu tư hẳn không dồi dào và thiếu tập trung, cùng sự vận hành yếu kém các quy hoạch xây dựng đô thị, thì viễn cảnh chiếm cứ đất đai, chứ không phải viễn cảnh kiến thiết đô thị, sẽ dễ làm biến đổi nham nhở 3440km² lãnh thổ, châu báu và trở nên hiếm hoi. Tương quan giữa “đất xanh” và “đất xám” sẽ là thế nào? Chắc phần “xanh” không nhỏ hơn phần “xám”, song “xanh” là xanh thế nào? Hay “đất xanh” sẽ chuyển sang thế “đất chết dở”? Những dấu hiệu đang hiện ra rồi.

Bao nhiêu vạn hecta ruộng, quanh năm bốn mùa sinh sản cho ta thức ăn xanh, sẽ bị bê tông, nhựa đường và nhà cửa đè chẹt chết, con giun con dế cũng phải tái định cư, nếu kịp. Bao nhiêu vạn hecta đất trời dành cho cỏ cây mọc, sẽ bị ôm vào bụng dạ mình cái khối rác khổng lồ khó bề tiêu hoá, sẽ bị chất thải xây dựng chồng chất lên. Đất lẫn các thứ đem đổ ấy, chẳng còn cơ may sinh nở, họa may, cây cỏ dại. Đất đô thị hoá và đất chịu hậu hoạ của đô thị hoá dễ bề biến thành đất vô sinh.

Nước chết dần theo đất, hoặc chết trước đất. Sông Tô Lịch, sông Ngừ, sông Nhuệ, sông Đáy… đang thối rữa, đang chết mòn, cuốn theo cái dung dịch không khởi nguồn từ lòng đất và từ những cơn mưa rào, mà từ sự thải của đô thị, của sự tiêu mà không hoá. Đã ai nhìn thấu xuống lòng đất, xem cái hệ mạch róc rách và dồi dào của muôn vàn ven – mạch – dòng chảy ngầm, còn sống hay chết. Có vẻ như, đô thị hoá ồ ạt, kéo theo sự tham lam chiếm đoạt đất và sử dụng đất phung phí, như sử dụng nước máy, đang tạo nên những đô thị phồn vinh và tối tân, trên cái nền Đất – Nước chịu nguy cơ huỷ hoại, chết dần chết mòn. Ta chỉ còn nhìn lên trời!

Trong khi đó, Hà Nội đang uống và tắm bằng nước dồn về từ xa. Trong khi đó, nước biển đang ngăm nghe nuốt chửng những miền đất, ông cha mình đẩy lui nước biển để cấy lúa và sinh tồn.

Tương lai xanh chỉ có thể khi dụng đất phải Kiệm. Tằn tiện, nương nhẹ, duy dưỡng. Dành phần cho con cháu. Kiến trúc sinh thái, đô thị và công trình xanh, chỉ thực sự có lý và thực sự phát huy mình, khi thái độ ứng xử ấy được xác lập.

Đô thị xanh và kiến trúc xanh chỉ trở thành hiện thực khi Đất và Nước được ứng xử tử tế. Ngược lại, ngay công trình xanh, cái thành luỹ cuối cùng trong công cuộc tiện nghi hoá cuộc sống và giữ gìn môi trường sống, cũng sẽ trở thành một trong chuỗi những đối phó bất tận.

3

Hi-Tech và sự ngoái lại. Để góp phần tạo lập kiến trúc xanh, công trình xanh, có lẽ không thừa nếu chúng ta đoái hoài và cố học lại những cách làm nhà từ dĩ vãng. Dĩ vãng, hạn hẹp muôn phần, buộc người ta phải vắt những cái tối thiểu để có được cái tối đa. Ngày nay ta vẫn nên vận dụng những cách làm nhà cửa từ quá khứ, kế thừa và ứng biến, không quá cậy nhờ vào kỹ thuật và công nghệ hiện đại.

Tôn trọng tự nhiên, tự nhiên hoá cái nhà và công trình, trong mọi trường hợp có thể. Trong lĩnh vực xây dựng nhà ở, ngoài chung cư cao tầng ra, còn có biệt thự, nhà ở trang trại, nhà ở tại các thôn làng (tôi nghĩ tới mô hình “nông thị” sẽ thay thế cho mô hình “làng” trong quá trình đô thị hoá nông thôn).

Với địa hình, hạn chế động chạm và san ủi. Địa hình địa mạo không chỉ là sắc đẹp của đất. Chú ý tới nước trên mặt đất và nước mạch, thảm thực vật có sẵn và trồng cấy, không chỉ cây cảnh và thảm cỏ. Trồng cấy cây cỏ đa dạng để cho chúng cộng sinh và sản sinh đa dạng.

Chú trọng tới hướng nhà: nhận ánh sáng – tránh nóng bức – đón gió và né gió. Đặt nhà vào chỗ không phải là việc vẽ trên tờ giấy, vẽ sai là tẩy.

Kiệm đất và kiệm cả thể khối xây dựng, không để diện tích dư thừa, nhà có kích thước vừa phải. Nhà chớ qúa tham cao, mà ngại ngùng trèo lên. Hễ có thể, để đất dôi ra, hứng mưa và cho cây cỏ mọc. Ngay cả ở đồng bằng, cũng nghĩ tới cái nhà dựng trên hàng cột. Thoáng dưới, thoáng trên, thoáng ngang. Ngôi nhà hô hấp. Đã ai thử khảo sát sinh lý học căn nhà ấy và so sánh với căn nhà khép kín, tiện nghi đến mức phát sinh sự lười biếng, lúc nào không biết.

Không còn khả năng làm nhà khung gỗ, ta nên chăng ngoái lại và tận dụng kết cấu nhà xây,  xây gạch nung và không nung, trát vữa thở, có độ dày đảm bảo giữ nhà mát và đỡ lạnh. Cửa sổ mở đủ để cho ánh sáng vào, né ánh nắng chói và bức, mà mặt mũi cái nhà thêm tính cách.

Sử dụng tối đa trong nội thất vật liệu tự nhiên hoặc vật liệu thay thế, với những thông số tiến tới tự nhiên, những vật liệu có đời sống hữu cơ, hô hấp rồi tàn tạ. Mỗi khi sắm áo quần, chúng làm bằng chất liệu gì, cotton? Căn nhà, căn phòng, hễ giống cái áo dệt bằng sợi tổng hợp, tuy không áp thịt liền da, song hình dung sống trong đó, cơ thể mình ngán ngẩm đến chừng nào.

Nói đến kiến trúc xanh, công trình xanh, với việc áp dụng các “ thành tựu về công nghệ kiến trúc và vật liệu thân thiện với môi trường”, nên chăng nghĩ rộng ra những đại cục của Thiên nhiên và đời sống hiện đại, ngoái lại những cái khôn và cái tinh của thuật làm nhà từ dĩ vãng.

Ứng xử thay vì ứng phó.

Dụng ít mà đủ đầy.

Hòa hoãn với nhau, hòa hoãn với Đất Trời.

Đó là sự Đại Xanh tương lai.

Hà Nội, tháng 9 năm 2011

Bài viết liên quan:

1. Không có bài viết liên quan.